Bijensterfte neemt wereldwijd en in Nederland alarmerend toe. Deze website beoogt kennis en ontwikkelingen in wetenschap en beleid rond de vele oorzaken van bijensterfte inzichtelijk en toegankelijk te maken voor een breed publiek. Verifieerbare, traceerbare informatie met bronvermeldingen en links naar de primaire bronnen uit de wetenschappelijke literatuur.

Op 24 november 2009 is de petitie Stop de Bijensterfte aangeboden aan de vaste kamercommissie LNV. De petitie is door 40856 mensen ondertekend en vraagt om maatregelen tegen bijensterfte niet uit te stellen in afwachting van meer onderzoek, maar nu al in te grijpen waar dat mogelijk is.

Download de pers-presentaties bij de aanbieding van de petitie 24 Nov 2009 van

Expert explanations of honeybee losses in areas of extensive agriculture in France: Gaucho compared with other supposed causal factors

[Maxim and Van der Sluijs 2010, Environmental Research Letters]

French researchers estimate that 73% of the increased colony collapse in 1994-2004 in areas of extensive agriculture in France has been caused by imidacloprid.

Abstract
Debates on causality are at the core of controversies as regards environmental changes. The present paper presents a new method for analyzing controversies on causality in a context of social debate and the results of its empirical testing. The case study used is the controversy as regards the role played by the insecticide Gaucho®, compared with other supposed causal factors, in the substantial honeybee (Apis mellifera L.) losses reported to have occurred in France between 1994 and 2004.

Apimondia 2009: Beoordeling risico's pesticiden voor bijen schiet ernstig tekort

[bijgewerkt 19 december 2009]

Op het grootste bijencongres ter wereld, Apimondia 2009 15 tot 20 september in Montpellier bogen ca. 10000 bijenhouders, wetenschappers en andere betrokkenen zich over alles wat met bijen te maken heeft. Veel aandacht dit jaar voor de wereldwijd toenemende bijensterfte. Over een ding zijn de experts in Montpellier het eens: bijensterfte is multifactorieel en systemische insecticiden (neonicotinoiden) zijn een van de hoofdoorzaken. Het is een samenspel van varroa, chronische blootstelling aan pesticiden, monoculturen (te eenzijdig stuifmeelaanbod), imkerpraktijken, de wereldmarkt van bijenkoninginnen (waardoor genen van bijen die niet aan lokale omstandigheden zijn aangepast worden geïntroduceerd), watergebrek, virussen en schimmels. Op 17 september was er een drukbezocht "rondetafelgesprek" waar een tiental vooraanstaande wetenschappers hun bevindingen presenteerden over de rol van pesticiden bij bijensterfte. De sessie werd voorgezeten door toponderzoeker Jean-Marc Bonmatin die baanbrekend onderzoek heeft verricht naar neonicotinoiden en bijensterfte (zie bijvoorbeeld zijn studie behaviour of imidacloprid in fields). Hieronder de belangrijkste bevindingen van de sessies over pesticiden op een rij.

Extreme Normoverschrijdingen van Imidacloprid in Nederlands oppervlaktewater in 2007

Onlangs gaven de waterschappen en waterbeheerders nieuwe meetgegevens vrij over imidacloprid in Nederlands oppervlaktewater. De toestand is zeer alarmerend: ook in 2007 zijn in het westen van Nederland extreme normoverschrijdingen van imidacloprid in het oppervlakte water gemeten. De hoogste gemeten imidacloprid concentratie (15 maart 2007) overschreed meer dan 4.000 keer de (ad hoc) MTR (maximaal toelaatbaar risiconiveau) norm voor oppervlaktewater. Veel normoverschrijdingen in de Randstad liggen veel hoger dan de imidacloprid concentraties die in laboratorium studies binnen enkele dagen sterfte van insecten veroorzaken.

Imidacloprid in milieu veroorzaakt insectensterfte en verklaart neergang van vogelsoorten

Watermuggen (Chironomus tentans) zijn een veelgebruikte insecten soort voor water toxiciteitstesten met bestrijdingsmiddelen. Bij blootstelling van watermuggen aan imidacloprid over een periode van 28 dagen werd door onderzoekers van het Canadese National Water Research Institute de gemiddelde letale concentratie (LC50) vastgesteld op 910 nanogram per liter. Een vergelijkbare toxiciteit is aangetoond voor honingbijen: het voeden van honingbijen op suikerwater dat 1000 nanogram imidacloprid per liter bevatte leidde na 8 dagen tot sterfte. De concentraties van imidacloprid in het oppervlaktewater van de Randstad liggen regelmatig veel hoger en vormen daarmee een dodelijke bedreiging voor insecten. Bijensterfte is misschien alleen maar de top van een ijsberg. Dagvlinders en weidevogels nemen in aantal af, en het aantal soorten broedvogels en dagvlinders dat als bedreigd en kwetsbaar op de Rode Lijst staat, is de afgelopen tien jaar toegenomen. Er zijn aanwijzingen voor een verband tussen de dramatische neergang van vogelsoorten in West-Nederland en insectenschaarste door milieuverontreiniging met imidacloprid en andere insecticiden (zie ook www.farmlandbirds.net). Graspieper, Veldleeuwerik en Gele Kwikstaart vertonen sinds 2000 in de laagveengebieden van West-Nederland een dramatische jaarlijkse afname van resp. 32%, 23% en 22%. Als die ontwikkeling zich doorzet zal het overgrote deel van deze vogels binnen enkele jaren uit de laagveengebieden van West-Nederland verdwenen zijn. De extreme insecticidenbelasting van het Westlandse oppervlaktewater correleert met een drastische afname van het huismussen-, spreeuwen-, en gierzwaluwenbestand in de regio Delft. De zware insecticidenbelasting van het oppervlaktewater in de regios Amsterdam en Rijnmond correleert met het uitsterven van de huismus in Amsterdam en Rotterdam. Huismus en spreeuw voeden in de nestfase hun jongen met insecten, en gierzwaluwen voeden zich uitsluitend met insecten. Ook de ontwikkeling van de weidevogels in Amstelland, de Vechtstreek en Eemland is zorgelijk. Sinds 1997-1998 gaan tureluur, slobeend, graspieper, grutto, scholekster, kievit en veldleeuwerik in aantal achteruit. De veldleeuwerik is koploper (met een afname van gemiddeld bijna 10% per jaar).

Akkerbouw veroorzaakt oppervlaktewater verontreiniging met Imidacloprid

Het Hoogheemraadschap van Rijnland heeft in 2005 en 2006 in akkerbouw gebieden de bestrijdingsmiddelen in oppervlaktewater gemeten. Van 93 gemeten stoffen overschreden er 24 de concentratienormen (26%). Het voor bijen zeer giftige insecticide imidacloprid wordt gezien als één van de drie probleemstoffen in akkerbouw gebieden. Imidacloprid pieken zijn in mei waar te nemen veroorzaakt door aardappelbespuitingen. Het middel breekt langzaam af, waardoor het toch gedurende het hele jaar in sloten wordt teruggevonden. Onderzoek van Wetterskip Fryslan in 2009 heeft opnieuw bevestigd dat het gebruik van imidacloprid in de aardappelteelt normoverschrijdende verontreiniging van het oppervlaktewater veroorzaakt.

Nederlands toelatingsbeleid nieuwe generatie insecticiden verzuimt bijenvolken te beschermen

De sterfte van complete bijenvolken bij Nederlandse imkers - waarbij niet enkele bijen maar het hele volk in een bijenkast verdwijnt - is de afgelopen zes jaar verdubbeld. Ook elders in Europa en de Verenigde Staten neemt bijensterfte alarmerend toe. In delen van China moeten fruittelers al noodgedwongen met de hand bestuiven. Gevolgen van de wereldwijde bijensterfte voor landbouw en natuur kunnen catastrofaal zijn. Terecht wordt gesproken van een dreigende wereldwijde bestuivingscrisis.

Bee colony losses in California vary from 30 percent to 80 percent

A mysterious problem that causes bee colonies to decline is once again taking its toll on California's beekeepers.
The problem known as colony collapse disorder is characterized by a sudden drop in a bee colony's population and the inexplicable absence of dead bees. The disorder has no known cure and appears to be cyclical. After several mild years, it has resurfaced with a vengeance, said Eric Mussen, apiculturist with the University of California at Davis.
"It never went away, but this year a substantial number of beekeepers got walloped again," said Mussen, the state's leading bee expert. "And worse than they had been hit before." Although Mussen said it is too early to tell exactly how many bees have been lost, a bee industry official said losses in the state vary from 30 percent to 80 percent.

Kamervragen Thieme over Maisteelt en bijensterfte

Kamervragen aan de ministers van LNV en van VROM over bijenvolksterfte door onduurzame maisteelt gesteld op 5 maart 2010

Vragen van het lid Thieme (Partij voor de Dieren) aan de ministers van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer over bijenvolksterfte door onduurzame maisteelt.

1. Kent u het bericht ‘Duurzame maisteelt raakt steeds verder uit zicht[1] ’?

2. Deelt u de mening van Dr. Van der Sluijs dat het inzetten van deflectoren op maiszaaimachines een end-of-pipe maatregel is en dat deze maatregel het probleem niet oplost? Zo neen, waarom niet?

3. Deelt u de analyse van Dr. Van der Sluijs dat een deflector de hoeveelheid gif die in het milieu komt niet verandert en dat gelet op de lange verblijftijd (tot 2 jaar) van imidacloprid in het milieu het gif uiteindelijk toch in bijenvolken terecht komt en dat dat gecombineerd met het feit dat imidacloprid een CT-gif is waarvoor de Regel van Haber geldt[2] vastgesteld moet worden dat het enige te verwachten effect van een deflector is dat de bijenvolken dan later aan chronische vergiftiging sterven in plaats van vlak na het zaaien aan acute vergiftiging (‘de wet van behoud van ellende’ zoals dit ook wel aangeduid wordt)?

Duitse imkers geven aan dat tenminste 1 op de 4 bijenvolken de winter niet zal overleven

Bij een recente enquete van meer dan 2000 Duitse imkers kwam naar voren dat tenminste 1 op de 4 bijenvolken deze winter niet zal overleven.

Honey bee population on Vancouver Island is decimated heading into the spring of 2010

By many accounts, the honey bee population on Vancouver Island is down 90 per cent heading into the spring of 2010. After a die-off of 65 per cent in 2007 and a good recovery last year, honey bees are now teetering on the point of a catastrophe.

Alphen maakt openbaar gebied bij-vriendelijk

In Alphen aan den Rijn wordt de komende jaren bij het zaaien van bloemen en gras in de bermen voorrang gegeven aan voor bijen goede plantensoorten. Insecticiden worden niet ingezet in het openbaar gebied.

Fewer honey bee colonies and beekeepers throughout Europe

28-Jan-2010, Helmholtz Association of German Research Centres
A first-time overview of the population trends for honey bee colonies and beekeepers in Europe

Cardiff/Halle/S./Bern. The number of bee colonies in Central Europe has decreased over recent decades. In fact, the number of beekeepers has been declining in the whole of Europe since 1985. This is the result of a study that has now been published by the International Bee Research Association, which for the first time has provided an overview of the problem of bee colony decline at the European level. Until now there had only been the reports from individual countries available. As other pollinators such as wild bees and hoverflies are also in decline, this could be a potential danger for pollinator services, on which many arable crops depend, according to what an international team of scientists have written in a special edition of the Journal of Apicultural Research.

Diet effects on honeybee immunocompetence

[New study by Alaux et al, 2010, Biology Letters]

ABSTRACT
The maintenance of the immune system can be costly, and a lack of dietary protein can increase the susceptibility of organisms to disease. However, few studies have investigated the relationship between protein nutrition and immunity in insects. Here, we tested in honeybees (Apis mellifera) whether dietary protein quantity (monofloral pollen) and diet diversity (polyfloral pollen) can shape baseline immunocompetence (IC) by measuring parameters of individual immunity (haemocyte concentration, fat body content and phenoloxidase activity) and glucose oxidase (GOX) activity, which enables bees to sterilize colony and brood food, as a parameter of social immunity. Protein feeding modified both individual and social IC but increases in dietary protein quantity did not enhance IC. However, diet diversity increased IC levels. In particular, polyfloral diets induced higher GOX activity compared with monofloral diets, including protein-richer diets. These results suggest a link between protein nutrition and immunity in honeybees and underscore the critical role of resource availability on pollinator health.

Bee numbers in England halved over the last 20 years

England's bees are vanishing faster than anywhere else in Europe, with more than half of hives dying out over the last 20 years, according to a new study.

Wales honey bees decline 39 per cent

The plight of the honey bee has been highlighted by Pembrokeshire County Council. Honey bee populations in Britain have declined at an alarming rate over the past decade with a 39% decline in Welsh bee colonies in 2009. Populations in England had declined by similar amounts.

Bumblebee community in southern Ontario in drastic decline over past 35 years

Surveys performed in 1971-1973 and in 2004-2006 document an impoverishment of the bumblebee community in southern Ontario over the past 35 years. Bombus affinis in particular was found to have declined drastically in abundance. The loss of any bumblebee species may result in cascading impacts on native fauna and flora.

High toxicity of imidacloprid to aquatic insects and earthworms

Imidacloprid can be applied as a systemic insecticide to trees by direct stem injections or by soil injections and drenches, and be indirectly introduced to aquatic systems via leaf fall or leaching, which may pose a risk to natural decomposer organisms. When applied directly to aquatic microcosms to simulate leaching from soils, imidacloprid was shown to be highly toxic to aquatic insects. Imidacloprid at realistic field concentrations in maple leaves had adverse effects on aquatic insects and earthworms. Imidacloprid at realistic concentrations in leaves can inhibit leaf litter breakdown through adverse effects on decomposer invertebrates. When imidacloprid is applied as a systemic insecticide to the soil around trees it may cause adverse effects on earthworms.

To Bee or Not to Bee

by Marianne E. Horn and Peter G. Kevan

The plight of pollinators is causing worldwide concern. Certain species of bumblebees have gone either extinct or close thereto due to habitat and resource destruction, pesticide use and pathogens.

CCD does not show the characteristics of infectious disease

In hives affected by Colony Colapse Disorder (CCD), first observed on sunflowers in France, there may only be a few bees around the queen, or none at all. Bees are not seen leaving the hive, and where they go is a mystery. Clinical evidence for hives collapsing due to disease pathogens such as the varroa mite, Nosema ceranae or viruses is lacking. Varroa and its proliferation in hives is clearly visible with the naked eye, but the hive does not disappear so quickly as those affected by CCD. A correlation between the varroa infestation level of an apiary and the disappearance recorded has not been demonstrated. Bees in apiaries infested by Nosema ceranae do not have the key symptom: diarrhea. The Acute Paralysis Virus is too virulent and would kill the infected bee before contaminating other hosts or vectors. An infection with the Deformed Wing Virus is clearly visible (atrophied wings and a small stomach) and does not explain the rapid collapse of hives during sunflower harvesting.

Spoeddebat in Tweede Kamer over de uitvoering van het Natura 2000-beleid in Nederland

"Natura 2000 fails to strike a balance between ecological value, economic interests and other uses. This is due mainly to the wording of the precautionary principle....The strict ecological focus of Natura 2000, ...., means that in some regions - on land as well as water - entrepeneurs are at risk of losing their livelihooods". Dit schreef Minister-President Dr. Jan Peter Balkenende in een brief van 13 juli 2009 aan de President van de Europese Commissie, de heer José Manuel Barroso. Barroso ontkende dit in zijn antwoordschrijven aan Balkenende van 26 oktober 2009. LTO Noord-voorzitter Tammo Beishuizen meent echter dat Barroso heeft aangegeven dat wel degelijk rekening gehouden moet worden met sociaal-economische factoren en roept het kabinet op om hier nu werk van te maken, bijvoorbeeld door regels te versoepelen of door Natura-gebieden te schrappen. De Tweede Kamer houdt nu op verzoek van PvdD en VVD een spoeddebat over de uitvoering van het Natura 2000-beleid in Nederland.

Dave Hackenberg (US commercial beekeeper): 'This winter could be the worst yet'

The man credited with discovering colony collapse disorder, a strange phenomenon in which workers bees suddenly desert the hive — that has wiped out more than a third of all honeybees in the US — says this winter could be the worst yet.

Judge Revokes Approval of Bayer Pesticide Spirotetramat That Could Harm Bees

The Bayer pesticide spirotetramat approved just 18 months ago must be taken off the market because it could be toxic to America's honey bees, already in steep decline.

Deflectoren op maiszaaiers verplicht

AGD.nl 05 jan 2010 14:43

Er gaan in 2010 nieuwe eisen gelden bij het zaaien van mais, meldt het CTGB.

Aanleiding is de bijensterfte. Pneumatische (onderdruk/vacuüm) zaaimachines moeten per 1 januari 2010 zijn voorzien van zogeheten deflectoren. Deze deflectoren buigen de luchtstroom af naar de grond en reduceren zodoende de drift met meer dan 85 procent.

Tot nog toe blaast de pneumaat de lucht die vrijkomt voor het creëren van het vacuüm voor zaaien omhoog of opzij. Stof met insecticide in die lucht kan daardoor naast het maïsveld op bloeiende planten terecht komen. In 2008 leidde de combinatie van slecht gecoat maïszaad, ongunstig weer en zaaien met pneumaten in het buitenland tot hoge bijensterfte.

Interactions between Nosema microspores and a neonicotinoid weaken honeybees (Apis mellifera)

ABSTRACT
Global pollinators, like honeybees, are declining in abundance and diversity, which can adversely affect natural ecosystems and agriculture. Therefore, we tested the current hypotheses describing honeybee losses as a multifactorial syndrome, by investigating integrative effects of an infectious organism and an insecticide on honeybee health. We demonstrated that the interaction between the microsporidia Nosema and a neonicotinoid (imidacloprid) significantly weakened honeybees. In the short term, the combination of both agents caused the highest individual mortality rates and energetic stress. By quantifying the strength of immunity at both the individual and social levels, we showed that neither the haemocyte number nor the phenoloxidase activity of individuals was affected by the different treatments. However, the activity of glucose oxidase, enabling bees to sterilize colony and brood food, was significantly decreased only by the combination of both factors compared with control, Nosema or imidacloprid groups, suggesting a synergistic interaction and in the long term a higher susceptibility of the colony to pathogens. This provides the first evidences that interaction between an infectious organism and a chemical can also threaten pollinators, interactions that are widely used to eliminate insect pests in integrative pest management.

Italiaans moratorium op neonicotinoiden voor zaadbehandeling opnieuw verlengd.

In navolging van Frankrijk besloot Italie op 17 september 2008 uit voorzorg een moratorium (voorlopig verbod in afwachting van meer onderzoek) in te stellen op het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen met werkzame stoffen clothianidine, thiamethoxam, imidacloprid of fiproniel voor zaadbehandeling (clothianidine, thiamethoxam en imidacloprid zijn neonicotinoiden), omdat deze toepassing in verband is gebracht met verhoogde bijensterfte.

Een onderzoeksprogramma (APENET) onderzoekt ondermeer het effect van het verbod. Na het Italiaanse verbod daalde het aantal meldingen van hoge bijensterfte tijdens het zaaien van mais van 185 gevallen (2008) naar 3 gevallen (2009). De 3 gevallen in 2009 waren allen te herleiden tot illegale zaadbehandeling. Deze onderzoeksuitkomsten waren mede aanleiding om op 14 september 2009 het moratorium met een jaar te verlengen.
Hieronder een volledige vertaling van het Italiaanse besluit.

Syndiquer le contenu